Cante Jondo και Baile Gitano

Το cante jondo (μύχιο τραγούδι) και το baile gitano (τσιγγάνικος χορός) αποτελούν δύο βασικά συστατικά της τέχνης του φλαμένκο, μιας σύνθετης μορφής μουσικής και χορού με ρίζες στις γειτονιές των τσιγγάνων της Ανδαλουσίας. Η συγκεκριμένη μορφή της τέχνης του τραγουδιού και του χορού του φλαμένκο,  είναι ένας ζωντανός φορέας ιστορίας, πολιτισμικής ταυτότητας και κοινωνικής διαμαρτυρίας.

Το cante jondo θεωρείται η πιο αυθεντική και παλαιότερη μορφή τραγουδιού, με καταγωγή από τον 18ο αιώνα, αν όχι παλαιότερα. Χαρακτηρίζεται από βαθιά συναισθηματική έκφραση, απουσία συνοδευτικής μελωδίας στην πιο αυθεντική και παλαιά μορφή του, και θεματολογία που συχνά περιστρέφεται γύρω από τη λύπη, την απώλεια, την καταπίεση και τη νοσταλγία.

Το baile gitano είναι σωματική διαμαρτυρία, δυναμική και βαθύτατα προσωπική. Οι κινήσεις του σώματος, τα παλαμάκια (palmas), τα χτυπήματα των ποδιών με δυναμικές ρυθμικές εξάρσεις (zapateado), και η συναισθηματική μεταδοτικότητα μέσω της κινησιολογικης εκφραστικότητας , λειτουργούν ως μια μορφή σωματικού λόγου ενάντια στην κοινωνική περιθωριοποίηση. Οι τσιγγάνες χορεύτριες, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, βρήκαν στο χορό έναν τρόπο να ορίσουν την ύπαρξή τους μέσα σε έναν ανδροκρατούμενο και φυλετικά προκατειλημμένο κόσμο.

Κοινωνικοπολιτική Σημασία

Το φλαμένκο γεννήθηκε στις παρυφές της ισπανικής κοινωνίας. Οι Τσιγγάνοι, μαζί με τις κοινότητες Μουσουλμάνων, Εβραίων και μαύρων σκλάβων, έζησαν την καταπίεση και τον αποκλεισμό. Το cante jondo, μέσα από τα λόγια του πόνου και της μοναξιάς, και το baile gitano, μέσω της αδάμαστης σωματικής εκφραστικότητας, αποτέλεσαν μέσα διατήρησης της πολιτισμικής ταυτότητας και αθέατης αντίστασης.

Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Φράνκο (1939–1975), το φλαμένκο υποβλήθηκε σε εκμετάλλευση ως «εθνική τέχνη», ενώ στην ουσία πολλοί καλλιτέχνες του παρέμειναν φωνές ελευθερίας, έστω και συγκαλυμμένα. Ορισμένοι σύγχρονοι καλλιτέχνες, όπως η Carmen Amaya και ο Antonio Chacón, κατόρθωσαν να ενσωματώσουν πολιτικά και κοινωνικά μηνύματα στα έργα τους, διατηρώντας τον αντισυστημικό πυρήνα της παράδοσης.

Προσωπική εμπειρία:

Ηταν το 2016, στο Mont-de-Marsan της Γαλλίας, όταν έζησα μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές της καριέρας μου. Είχα τη μοναδική ευκαιρία να χορέψω στο πλευρό ενός αυθεντικού εκπροσώπου του Cante Jondo: του Andres de Jerez.

Ο λόγος που με κάλεσε να συμμετάσχω μαζί του σε αυτό το διεθνές φεστιβάλ, δεν ήταν απλώς καλλιτεχνικός. Ήθελε να αποδείξει ότι το baile gitano στο flamenco δεν είναι μόνο υπόθεση των Ανδαλουσιανών τσιγγάνων. Ήθελε να δείξει πως αυτό που μετρά στο flamenco puro είναι η έκφραση από ψυχής, και ότι δεν είναι προνόμιο μόνο των ανδαλουσιάνων .... ακόμα και μια κοπέλα από την Ελλάδα μπορεί να χορέψει baile gitano στη σκηνή με την ίδια ένταση, με την ίδια αυθεντικότητα.

Λίγες ημέρες πριν το φεστιβάλ, ταξίδεψα στο Μπορντώ, στο σπίτι της Isabel, για πρόβες. Κι όμως, εκεί πήραμε μια κοινή απόφαση με τον Andres: ότι δεν θα κάναμε πρόβα. Δεν θα σχεδιάζαμε τίποτα. Θα αφήναμε τα συναισθήματα να οδηγήσουν τα βήματά μας. Το μόνο που προβάρισα ήταν τα ηχητικά μέρη, μαζί με τον κιθαρίστα Samuelito και τον palmero Jesus.

Όταν ανέβηκα στη σκηνή για τις δύο παραστάσεις, με τη φωνή του Andres να καθοδηγεί κάθε μου κίνηση, κάθε μου ανάσα, ένιωσα ολοκληρωτικά τη μαγεία του flamenco puro. Στις παύσεις και στα remates, όταν συναντιόντουσαν τα βλέμματά μας, ένιωθα πως χορευτικά έδινα απάντηση με την ψυχή μου. Σαν να συνομιλούσαν τα συναισθήματα μας μέσα από την τέχνη.

Σε εκείνες τις στιγμές, βυθισμένοι στον κόσμο του flamenco, η σκηνή εξαφανιζόταν, και ο χρόνος πάγωνε. Το κοινό παρασυρόταν μαζί μας, εκεί που μόνο τα αληθινά συναισθήματα έχουν αξία – εκείνα που ξεπηδούν απευθείας από την ψυχή.

Ήταν μία από τις δυνατότερες συγκινήσεις και εμπειρίες της ζωής και της καριέρας μου. Και για αυτό, θα είμαι για πάντα ευγνώμων στον αδελφό μου, Andres de Jerez.

Συμπεράσματα

Το cante jondo και το baile gitano είναι πολύ περισσότερα από καλλιτεχνικές μορφές. Είναι ιστορικά ντοκουμέντα και ζωντανές πρακτικές αντίστασης. Μέσα από αυτά, οι καταπιεσμένοι λαοί όχι μόνο επιβιώνουν πολιτισμικά αλλά και καταθέτουν τη δική τους αλήθεια, συχνά πιο ειλικρινά και δυναμικά από οποιονδήποτε επίσημο λόγο.

Photo : Με τον Andres de Jerez, τραγουδιστή του Cante Jondo, στο Διεθνές Φεστιβάλ Φλαμένκο του Μοντ ντε Μαρσάν, το 2016.

Βιβλιογραφία:

• Machin-Autenrieth, M. (2017). Music and Identity in Twenty-First-Century Flamenco: Music, Nationalism and Authenticity in Andalusia. Routledge.
• Steingress, G. (2002). Songs of the Minotaur: Hybridity and Popular Music in the Era of Globalization: A Comparative Analysis of Rebetika, Tango, Rai, Flamenco, Sardana, and English Urban Folk. LIT Verlag.
• Washabaugh, W. (1996). Flamenco: Passion, Politics and Popular Culture. Berg Publishers.